Middeleeuwen (500-1500)

De Karel en Elegast is onze enige volledig overgeleverde voorhoofse ridderroman. Voorhoofs, omdat - in tegenstelling tot de iets jongere hoofse ridderromans - elementen als bruut geweld, krijgshaftigheid en trouw aan de leenheer in dit type ridderroman de boventoon voeren. Omdat in deze voorhoofse vertellingen de Frankische ridderwereld centraal staat, en dan vooral Karel de Grote met de zijnen, worden ze ook wel Frankische ridderromans of Karelromans genoemd. Bij het lezen van deze ridderromans moet bedacht worden dat de verhalen rond Karel de Grote (800 na Chr.) eeuwenlang mondeling werden doorverteld voordat ze omstreeks 1200 na Chr. op schrift werden gezet. De romans geven hierdoor uiteraard geen historisch betrouwbaar beeld van Karels tijd en lotgevallen. Allerlei elementen zijn in de tussenliggende periode ingeslopen. Gebeurtenissen die toegeschreven moeten worden aan andere figuren (bijvoorbeeld Karels zwakkere voorgangers en opvolgers) worden op Karel de Grote geprojecteerd. T&T Klassieken is de aanduiding voor een reeks literairhistorische tekstuitgaven van Uitgeverij Taal & Teken. Al sinds 1982 worden deze boeken op vrijwel alle scholen in het voortgezet onderwijs gebruikt.

De middeleeuwen: een donkere periode waarin geweld regeert en mannen de samenleving domineren. Vrouwen komen er amper aan te pas, zo luidt het cliché. Dit boek brengt een ander verhaal. ‘Wijven’, het middeleeuwse woord voor vrouwen, zijn het hoofdpersonage. In de Lage Landen hadden vrouwen veel rechten, die ze gebruikten om handel te drijven, hun mening te verkondigen en hun wil door te drukken. 'Wijvenwereld' hangt een verrassend beeld op van de late middeleeuwen, de periode tussen 1250 en 1550. De auteurs gaan op zoek naar vrouwen die protesteerden, trouwden, vrijden en werkten. Dit boek laat rijke onderneemsters, ambachtsvrouwen, begijnen, criminelen, prostituees... aan het woord, en richt zijn schijnwerpers dus op een wonderlijke ‘wijvenwereld’. Jelle Haemers (1980) doceert politieke en sociale geschiedenis van de late middeleeuwen en focust zich op stadsgeschiedenis van de Nederlanden. Andrea Bardyn (1991) onderzoekt de genderongelijkheid in de middeleeuwse economie en machtsverhoudingen binnen het huwelijk. Chanelle Delameillieure (1992) voert onderzoek naar huwelijksconflicten in de laatmiddeleeuwse Zuidelijke Nederlanden. De drie auteurs zijn allen verbonden aan de KU Leuven. ‘Wijvenwereld is een boek dat een wereld opent en een aftands wereldbeeld sluit. Het sloopt clichés over vrouwen in de middeleeuwen en toont een fascinerende wereld in de plaats. Eindelijk!’ - Jeroen Olyslaegers ‘Dit boek laat zien hoe spannend de middeleeuwen worden als het vizier op vrouwen in de de Lage Landen wordt gericht. Een ongekend rijke wereld gaat voor ons open. Door de blik te richten op vrouwen, komt het leven van gewone mensen tot leven.’ - Els Kloek

‘Vorsten van Albion’ van Dan Jones is een kroniek van acht generaties van de beste en slechtste koningen en koninginnen die Engeland ooit heeft gekend. Ze maakten deel uit van het huis Plantagenet, en hun geschiedenis is die van Engeland en Groot-Brittannië. Deze eerste koninklijke dynastie van Engeland heerste ruim driehonderd jaar over Albion, van 1154 tot 1485. De van oorsprong uit Anjou afkomstige vorsten zorgden ervoor dat Engeland uit de middeleeuwen tevoorschijn kwam als een zeer georganiseerd rijk, dat heerste van Schotland tot Jeruzalem.

In 1349 werd Vlaanderen getroffen door een catastrofe die een derde van de hele Europese bevolking meenam in het graf: de Zwarte Dood. De pest was wellicht een van de grootste rampen uit onze geschiedenis. Meedogenloos sloeg de ziekte toe: rijk noch arm werd gespaard. Historicus Joren Vermeersch ontkracht de mythe dat Vlaanderen minder hard getroffen werd dan andere streken. Die plotse terugval in bevolking bracht onverwacht zware economische gevolgen met zich mee, die resulteerden in sociale conflicten en migratiegolven. Dat zorgde voor een felle politieke tegenreactie in heel Europa. In een wervelende stijl en gestaafd door talloze archiefbronnen vertelt de auteur hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa voor altijd veranderde. ‘In dit bijzonder leesbaar en interessant boek biedt Joren Vermeersch vanuit die ene traumatische gebeurtenis een inkijk in heel wat facetten van het toenmalige Vlaanderen.’ – prof. Jan Dumolyn (UGent) Joren Vermeersch (1981) is master in de Rechten met post-masters Internationaal en Europees Recht (UGent, Coimbra, Wroclaw) en master in de Geschiedenis (UGent). In 2015 won hij de André Schaepdrijverprijs voor zijn studie over de Zwarte Dood.

In de vijftiende eeuw streden drie families om de Engelse troon: de families Lancaster, York en Tudor. De strijd tussen de huizen Lancaster en York is de geschiedenis ingegaan als de Rozenoorlogen (1455-1485). Die eindigden toen Hendrik Tudor de macht greep en zich liet kronen als Hendrik VII. De Tudors kwamen aan de macht, ten koste van het huis York. De vijftiende-eeuwse burgeroorlogen waren de langste en bloedigste uit de Engelse geschiedenis. In relatief korte tijd ging de kroon maar liefst vijf maal over in andere handen. Dan Jones vertelt deze interessante geschiedenis op meeslepende wijze. ‘Gevecht om de troon’ is het zelfstandig te lezen vervolg op Jones’ ‘Vorsten van Albion’.

'De middeleeuwers' van Luit van der Tuuk en Leon Mijderwijk werpt nieuw licht op de mensen uit de middeleeuwen. Een onbekend graf dat opeens van een belangrijk koning blijkt te zijn, een verloofde die met een vloot haar vluchtende bruidegom achterna gaat, en een adellijke vrouw die weigert te trouwen en haar intrek neemt in het klooster; het zijn verhalen die tot de verbeelding spreken. Maar wat weten we nu werkelijk van de mensen die in de vroege middeleeuwen leefden? Luit van der Tuuk en Leon Mijderwijk nemen de lezer aan de hand van verschillende personages uit Nederland en België mee op reis in de tijd. Maak kennis met koningen, priesters, herbergiers, barden en boeren, en ontdek het doen en laten van toen. Op basis van archeologische kennis en schriftelijke bronnen geven Van der Tuuk en Mijderwijk een dynamische indruk van de middeleeuwse belevingswereld. De vroegmiddeleeuwse samenleving was namelijk complex, divers en voortdurend in beweging, en ze blijkt zeker niet zo donker als vaak gedacht.

'Vikingen' door Luit van der Tuuk is een standaardwerk over de Vikingen en Noormannen in België en Nederland. In de vroegste geschiedenis van onze landstreken spelen de Vikingen een belangrijke rol. Dit haast mythisch geworden volk uit het noorden had in de negende en tiende eeuw vele grafplaatsen en nederzettingen in Nederland en België. 'Vikingen in de Lage Landen' laat zien waar de Noormannen zich bevonden en welke sporen ze hebben nagelaten. Daarnaast gaat Luit van der Tuuk in op de cultuur, kunst en religie van de Vikingen. 'Vikingen' bevat meer dan 150 afbeeldingen en kaartjes om de geschiedenis tastbaar te maken. Luit van der Tuuk is conservator van Museum Dorestad en beheerder van de website Gjallar, geheel gewijd aan de Noormannen. Hij is befaamd vanwege zijn publicaties over de eerste eeuwen van de geschiedenis. Zijn boek 'De eerste Gouden Eeuw' werd bekroond met de W.A. van Es-prijs.

‘Moord ende doodslag’ van Kees Nieuwenhuijsen gaat over geruchtmakende zaken in de Middeleeuwen, en de geschiedvervalsing die daarop soms volgde. De middeleeuwse kronieken staan vol met fantastische beschrijvingen over hoe koningen, bisschoppen en graven aan hun eind kwamen. Veelal stierven ze een gewelddadige dood door toedoen van iemand anders. Maar wat is feit en wat is fictie? In ‘Moord ende doodslag’ reconstrueert auteur Kees Nieuwenhuijsen bijna veertig zaken uit de middeleeuwse geschiedenis van Nederland. Hij gaat terug naar de originele geschriften, en vergelijkt deze met latere verslaggeving, historische feiten en andere bronnen. Hij beoordeelt of er sprake is van geschiedvervalsing, en of die vervalsing bewust is gefabriceerd om politieke of religieuze redenen of is ontstaan doordat kroniekschrijvers hun fantasie de vrije loop lieten. Ook belicht hij hoe de begrippen ‘moord’ en ‘doodslag’ in de Middeleeuwen een andere lading hadden dan nu.

Het verhaal van De gouden eeuwen van Andalusië begint in de achtste eeuw, als een jonge balling, de laatste erfgenaam van een Arabische dynastie, in Spanje het koninkrijk al-Andaloes sticht. Andalusië zou gedurende bijna acht eeuwen het beste van moslims, joden en christenen verenigen. Het betekende het begin van wereldse poëzie, van een adembenemende bouwkunst, van inspirerende literatuur en van grensverleggende wetenschap en filosofie. De invloed op de rest van middeleeuws Europa was aanzienlijk. De Arabische aanwezigheid in Andalusië duurde tot aan de Renaissance, toen christelijke koningen niet-katholieken verdreven of hen dwongen zich te bekeren. In 1492, als Granada als laatste stadstaat bezwijkt voor de Reconquista, komt er aan al-Andaloes definitief een einde. Wat er van rest zijn magnifieke steden als Córdoba, Sevilla, Granada en Toledo, en de in dit boek tot leven gewekte moslims, christenen en joden.María Rosa Menocal is hoogleraar Spaans en Portugees aan Yale University en specialist in middeleeuwse Iberische geschiedenis. Zij woont in New York.

Voor de vroege middeleeuwer waren de waarneembare en de bovenzinnelijke wereld volledig met elkaar verweven, laat Luit van der Tuuk zien in ‘Indiculus’. Iedereen was zich voortdurend bewust van de aanwezigheid van bovennatuurlijke machten die invloed uitoefenden op het aardse bestaan. Van der Tuuk beschrijft in dit boek de spiritualiteit in de vroege middeleeuwen. Als kapstok gebruikt hij de ‘Indiculus superstitionum et paganiarum’, Latijn voor ‘kleine lijst van bijgelovige en heidense gebruiken’. De daarin bijeengebrachte opsomming van soms moeilijk te doorgronden begrippen levert een verrassende verzameling van religieuze en magische gebruiken op. Luit van der Tuuk werpt in ‘Indiculus’ een helder licht op de spirituele beleving van de vroege middeleeuwers.

Herman Kaptein was als docent Geschiedenis jarenlang verbonden aan de Hogeschool van Amsterdam. Hij heeft diverse publicaties over historische onderwerpen op zijn naam staan. Voor twee van zijn boeken en een van zijn artikelen heeft hij een schrijversprijs ontvangen.

'Vikingen' door Luit van der Tuuk is een standaardwerk over de Vikingen en Noormannen in België en Nederland. In de vroegste geschiedenis van onze landstreken spelen de Vikingen een belangrijke rol. Dit haast mythisch geworden volk uit het noorden had in de negende en tiende eeuw vele grafplaatsen en nederzettingen in Nederland en België. 'Vikingen in de Lage Landen' laat zien waar de Noormannen zich bevonden en welke sporen ze hebben nagelaten. Daarnaast gaat Luit van der Tuuk in op de cultuur, kunst en religie van de Vikingen. 'Vikingen' bevat meer dan 150 afbeeldingen en kaartjes om de geschiedenis tastbaar te maken. Luit van der Tuuk is conservator van Museum Dorestad en beheerder van de website Gjallar, geheel gewijd aan de Noormannen. Hij is befaamd vanwege zijn publicaties over de eerste eeuwen van de geschiedenis. Zijn boek 'De eerste Gouden Eeuw' werd bekroond met de W.A. van Es-prijs.

‘Vorsten van Albion’ van Dan Jones is een kroniek van acht generaties van de beste en slechtste koningen en koninginnen die Engeland ooit heeft gekend. Ze maakten deel uit van het huis Plantagenet, en hun geschiedenis is die van Engeland en Groot-Brittannië. Deze eerste koninklijke dynastie van Engeland heerste ruim driehonderd jaar over Albion, van 1154 tot 1485. De van oorsprong uit Anjou afkomstige vorsten zorgden ervoor dat Engeland uit de middeleeuwen tevoorschijn kwam als een zeer georganiseerd rijk, dat heerste van Schotland tot Jeruzalem.

Petrarca’s "Brieven van een bejaard man" geven een veelzijdig beeld van het politieke, godsdienstige, literaire en sociale leven in Noord-Italië en bieden een intieme blik op zijn latere jaren.

In Vlaanderen en Picardië ontstonden in de late elfde en eerste decennia van de twaalfde eeuw een aantal uitzonderlijke teksten: twee versies van het leven van de heilige Arnulfus, bisschop van Soissons en stichter van het Vlaamse klooster Oudenburg, en de autobiografie van Guibert van Nogent in Picardië. Lisiard van Crépy schreef de eerste versie van het heiligenleven waarvan Hariulf van Saint Riquier een bewerking maakte. Lisiard had Arnulfus persoonlijk gekend en wist samen met Hariulf diens heiligverklaring te bewerkstelligen. Ook met Guibert van Nogent onderhield Lisiard contacten. Deze vier mannen waren rond het midden van de elfde eeuw geboren in machtige adellijke families.

In ‘Atlas van de middeleeuwen’ brengt de gerenommeerde historicus John Haywood met behulp van 85 levendige, gedetailleerde kaarten de fascinerende wereld van de middeleeuwen tot leven. Middeleeuws Europa werd lange tijd gezien als een tijd van duisternis en verval. Maar achter dit hardnekkige cliché gaat een periode van diepgaande verandering en vernieuwing schuil. Tussen 476 en 1000 n.Chr. voltrok zich een ingrijpende transformatie: oude rijken brokkelden af, nieuwe machten stonden op, religies verspreidden zich en de fundamenten van het moderne Europa werden gelegd. ‘Atlas van de middeleeuwen’ is een onmisbare gids voor iedereen die inzicht wil krijgen in één van de meest dynamische maar vaak verkeerd begrepen tijdperken uit de geschiedenis.

1347. De Zwarte Dood houdt Europa in een dodelijke wurggreep. Terwijl steden veranderen in massagraven en hoop vervliegt, weigert de jonge arts Elias de strijd op te geven. Gewapend met zijn kennis, zijn vastberadenheid en een zelfontworpen masker, trotseert hij de dodelijke ziekte. Maar hoe dieper hij afdaalt in de duisternis, hoe meer hij ontdekt dat de ware vijand niet enkel de pest is, maar de angst die mensen tegen elkaar opzet. Het zwarte hart van de pest is een aangrijpende roman over wetenschap, bijgeloof en de kracht van menselijkheid in tijden van onvoorstelbare wanhoop.

De keizer van Rome veroordeelt zijn enige zoon ter dood omdat de jongeman zijn stiefmoeder, de keizerin, zou hebben verkracht. Daarop probeert ieder van de zeven wijze leermeesters van de jongen één dag uitstel van executie te krijgen door een verhaal te vertellen. De keizerin laat zich niet onbetuigd: na ieder verhaal van de leermeesters vertelt zij ook een verhaal. Na zeven dagen, als iedereen zijn zegje heeft gedaan, krijgt de keizerszoon het woord en komt de waarheid aan het licht... Het dertiende-eeuwse Middelnederlandse verhaal 'Van den Seven Vroeden van binnen Rome' (nu vertaald in het modern Nederlands) is in continentaal West-Europa een van de oudst bekende tekstgetuigen van een deels uit het Oosten afkomstige verhalencyclus die eeuwenlang in talloze volkstalen in omloop is geweest. De verhalen zijn zowel in handschriften als in druk door de eeuwen heen bewaard gebleven en hebben in talloze andere teksten hun sporen nagelaten.

Wie was Jeanne d’Arc echt? De overgeleverde verhalen zitten vol tegenstrijdigheden en daarom keert Edward De Maesschalck terug naar de bronnen, die vaak in het Latijn zijn opgesteld: het proces tegen Jeanne d’Arc uit 1431, maar ook het latere proces van eerherstel uit 1456. Zo reconstrueert hij het onwaarschijnlijke verhaal over de wijze waarop een jong boerenmeisje erin slaagt de oorlog tussen Engeland en Frankrijk een andere wending te geven. Hoe ze in 1430 in Compiègne wordt gevangengenomen en uitgeleverd aan de Engelsen die haar willen veroordelen voor ketterij. Ze verschijnt in Rouen voor de inquisitie en belandt uiteindelijk na een lang proces op de brandstapel. De moed van Jeanne is onvoorstelbaar. Ontluisterend evenwel is de confrontatie met het extreme gedrag van mensen in oorlogstijd: van nobele eerbaarheid tot pijnlijke onverschilligheid en infame collaboratie. In die zin is het verhaal van Jeanne d’Arc er een van alle tijden. Edward De Maesschalck is doctor in de middeleeuwse geschiedenis. Hij publiceerde eerder Leuven en zijn colleges. Trefpunt van intellectueel leven in de Nederlanden (1425-1797), Moed en tegenspoed. Edelvrouwen in de Bourgondische tijd, en De hertogen van Brabant (640-1430).

Brandaan maakt in opdracht van een engel een lange zeereis als straf voor zijn ongeloof. Hij ziet onderweg de wonderlijkste zaken: vliegende herten, zeemeerminnen, rondzwevende geesten, een helleput vol tandgeknars, een eiland op de rug van een walvis en nog veel meer vreemde verschijnselen. Brandaan en de zijnen komen op zee een aantal malen in zeer grote problemen. Een der opvarenden wordt door de duivel meegevoerd naar de hel en een Sirene zingt de bemanning in slaap, waardoor het schip naar een vulkaan vol duivels drijft. Wekenlang worden ze omsingeld door een enorme walvis die een ring om het schip vormt door zijn eigen staart in zijn bek te houden. Ze naderen de voorpoorten van de hel. T&T Klassieken is de aanduiding voor een reeks literair-historische tekstuitgaven van Uitgeverij Taal & Teken. Al sinds 1982 worden deze boeken op vrijwel alle scholen in het voortgezet onderwijs gebruikt.

De centrale vraag in dit boek is: wat betekende ‘jong’zijn in de late middeleeuwen? Hoe dachten volwassenen toen over jongeren? Daarvan zijn talrijke sporen terug te vinden in de Middelnederlandse literatuur. Twee modellen van jeugdcultuur komen daarin naar voren: een adellijk model gebaseerd op vrijheid, avontuur, zelfstandigheid, geweld en seksualiteit, en een stedelijk burgerlijk model met als basisprincipes zelfdiscipline, vlijt en terughoudendheid. In middeleeuwse fictieverhalen botsen deze twee modellen, en vanuit die frictie kon zich een eigen jongerencultuur positioneren. Hoe gaven jongeren vorm aan hun identiteit? Wat was maatschappelijk aanvaardbaar gedrag? Kleedden ze zich anders dan volwassenen? Hadden ze eigen plekken in de stad? Hoe brachten ze hun vrije uren door? Hadden ze bijzondere rituelen? Konden meisjes zich buiten de deur begeven? Wanneer werd een jongere volwassen? Op basis van originele bronnen, zoals fictieliteratuur, opvoedingsboekjes, gerechtelijke documenten en zelfs beschrijvingen van interieurs schetsen Peter Stabel en Anke De Meyer een veelzijdig en kleurrijk profiel van de jeugd van toen. Een vernieuwende studie. Peter Stabel is gewoon hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen. Hij is lid van het Centrum voor Stadsgeschiedenis en gespecialiseerd in de middeleeuwse sociale geschiedenis en cultuurgeschiedenis. Anke De Meyer promoveerde op een proefschrift over gelaagde sociale identiteiten in de laatmiddeleeuwse stad.

Het graduale van Johannes van Deventer is een omvangrijk en rijk geïllustreerd koorboek: een boek om uit te zingen tijdens de mis. Het is een topwerk dat door de Unesco is ingeschreven in het Nederlands Memory of the World Register. Van Deventer schreef het rond 1512 en schonk het aan het klooster Sint Agatha, waar hij kruisheer was. Daar wordt het tot op de dag van vandaag gekoesterd. Recent onderzoek heeft aangetoond dat dit koorboek nauw is verbonden met vier andere koorboeken afkomstig uit kloosters aan de Maas. Ze zijn verlucht door een groep samenwerkende ambachtslieden die met verfijning en gevoel voor humor te werk gingen. Hun decoratie is inventief en vaak van hoog niveau, maar tot op heden maar nauwelijks bekend. Dit boek presenteert deze bijzondere groep handschriften en beschrijft de rijke cultuur in het gebied van Maas en Rijn, waarin Keulen een dominant centrum was. De bijdragen in dit boek zijn geschreven door Johan Oosterman, James H. Marrow, Thomas Op de Coul en Rob Dückers.

Een groot deel van de Amersfoortse geschiedenis uit de Late Middeleeuwen kennen we voornamelijk uit kloosterkronieken. Ze staan vol kleurrijke verhalen over brave en stoute broeders en zusters, branden en overlast van ingekwartierde soldaten. Vijf van de zeven Amersfoortse huizen ontstonden onder invloed van de Moderne Devotie, een opwekkingsbeweging die ook grote invloed kreeg buiten de Nederlandse grenzen. Van de Amersfoortse kloosterkronieken zijn geen originele middeleeuwse handschriften overgeleverd; we kennen ze alleen uit zeventiende- eeuwse afschriften. Deze zijn in moderne vertaling opgenomen in dit boek. In de inleiding gaan Ludo Jongen en Gerard Raven uitgebreid in op allerlei aspecten van de kronieken en plaatsen die in een breder historisch kader. Deze fraai geïllustreerde uitgave geeft een kleurrijk beeld van het leven in de laatmiddeleeuwse kloosters van Amersfoort.

Brugge, Grote Markt, 22 maart 1488. Pieter Lanchals, topambtenaar van de Bourgondische vorst Maximiliaan van Oostenrijk, wordt onthoofd. Deze executie betekent een eindpunt in de strijd van de onderdanen tegen het machtsspel van de vorst en zijn onverzadigbare financiële honger. Pieter Lanchals klimt snel op de sociale ladder. Van loopjongen die het geld naar de troepen brengt tot de man die mee het financieel beleid bepaalt. Via zijn activiteiten komt Lanchals niet alleen in contact met vorsten, prelaten en hoge edellieden maar ook met de grote Italiaanse bankiershuizen en de milieus van kunstenaars en ambachtslieden. Het bij momenten brutale optreden van Pieter Lanchals toont de keerzijde van dit succesverhaal. Vooral de Vlaamse, Hollandse en Zeeuwse onderdanen betalen letterlijk een zeer hoge prijs voor de uitbouw van een ‘centrale’ staat.

De vroege middeleeuwen worden vaak weggezet als een gewelddadige, armtierige en onbeschaafde periode – het grauwe tussenstuk tussen het glorieuze Romeinse rijk en de bloei van de late middeleeuwen. Maar dat beeld doet deze complexe tijd zwaar tekort. Na de val van Rome leefde de antieke erfenis verrassend krachtig voort – in ideeën, instellingen en ambities. Nieuwe, hybride politieke systemen spiegelden zich aan het oude imperium. Romeinse auteurs werden nog steeds gretig gelezen, ook in kloosters en kerken. Dit was de tijd van Clovis en Karel de Grote, maar evenzeer van honkvaste boeren en rondtrekkende handelaars, van misogyne monniken én geleerde nonnen, van gemilitariseerde bisschoppen en vorsten die zich als godenzonen lieten vereren. Aan de hand van de recentste wetenschappelijke inzichten belicht dit boek de belangrijkste sociaal-economische, politieke, religieuze en culturele ontwikkelingen van een tijdperk dat veel meer was dan een historische tussenpauze.

De zomer van 1384. De pest waart door Deventer en Geert Grote, heraut van de innerlijke vroomheid, leeft zijn laatste dagen. In de luwte van deze onrust groeit een plan dat generaties zal verbinden. Erve Maurissinck - een boerenerf in de buurtschap Heeten - wordt geschonken aan Aernt Broeckhuys, broeder van het Gemene Leven. In dit literaire relaas, geworteld in historische bronnen, ontvouwt zich het verhaal van Griete, Lewe en Aernt: gewone mensen met een roeping groter dan henzelf. Hun erfstuk wordt een altaar, hun keuze een daad van overgave. Met taal die raakt aan de geest van Hadewijch en de Moderne Devotie, draagt dit relaas, hoe klein ook in de ogen van de tijd, bij aan het bewaren van dat wat doorgaans verloren gaat: de sporen van zij die in alle bescheidenheid hun rol hebben gespeeld, en daarin misschien juist groots waren.

De auteur beschrijft in begrijpelijke taal het gebeuren in Drenthe tussen 800 en 1450. Aangevuld met prachtige en nauwkeurige kaarten op schaal. Dorpsplattegronden 1450 van bijna alle Drentse dorpen en die in de Kop van Overijssel. De Slag bij Ane wordt beschreven en afgebeeld op basis van de "Quedam narracio". De ligging van het Zwartewatersklooster en het kerkhof en het klooster ten Campen bij Coevorden. De basis van de kaarten is de kadastrale situatie van 1832. Als oud landmeter en cartografisch tekenaar heeft de auteur een grote kennis van kaarten maken in het algemeen. Het verhaal volgt de tijdbalk en begint omstreeks het jaar 800 met de inval van de Franken. De ligging van elk gebouwd mottekasteel wordt beschreven en de ligging van Landgoederen / leengoederen in Drenthe en een deel van Salland. Het Landgoederenbesluit van Karel de Grote van 70 hoofdstukken wordt in korte begrijpelijke tekst weergegeven. De verplichtingen die de Drenten hadden ten opzichte van de Bisschop van Utrecht met onderscheid tussen de Eigenerfde Drenten en de nazaten van dienstmannen van de Bisschop van Utrecht. Als laatste hoofdstuk de afkomst van de Drentse adellijke families.

Middeleeuwse oorkonden gelden als een belangrijke bron voor historisch en taalkundig onderzoek. Met betrekking tot Friesland is de aandacht tot dusver vooral uitgegaan naar de Friestalige oorkonden. De teksten hiervan zijn al eerder, onder de titel Oudfries(ch)e Oorkonden, uitgegeven in vier kloeke delen en een wat bescheidener supplementdeel. De Nederlandstalige oorkonden uit Friesland zijn veel minder talrijk, tenminste tot het begin van de zestiende eeuw. In deze uitgave zijn de teksten van deze Middelnederlandse oorkonden uit de huidige provincie Fryslân – met inbegrip van Stellingwerf – tot en met het jaar 1500 te vinden. De meeste zijn afkomstig uit de archieven van de talrijke kloosters die het laatmiddeleeuwse Friesland telde. Deze uitgave is bewerkt door Oebele Vries. Van zijn hand verschenen verder onder meer Ferdban. Oudfriese oorkonden en hun verhaal en Asega, is het dingtijd? De hoogtepunten van de Oudfriese tekstoverlevering.

Luit van der Tuuk schetst in ‘Ubbi de Fries’ vanuit tegenstrijdige bronnen een duidelijk beeld van een legendarische negende-eeuwse Vikingaanvoerder. Ubbi de Fries en zijn mannen werden ‘Scaldingi’ genoemd, naar het Scheldegebied waaruit zijn afkomstig waren. Vermoedelijk hadden zij hun basis op Walcheren. In de negende eeuw voeren ze naar Engeland, waar ze zich aansloten bij een grote Vikingkrijgsmacht die in Angelsaksische bronnen bekend is als het grote heidense leger. Wie was deze Ubbi de Fries? Volgens bronnen zou hij verantwoordelijk zijn voor de dood van de Engelse koning Edmund, volgens andere weer niet. Ook zijn de bronnen het niet eens bij welke veldslagen hij is gesneuveld en zou hij op twee verschillende plaatsen begraven liggen. De daden en kenmerken die al dan niet terecht aan hem worden toegeschreven bieden een fascinerend inzicht in het leven van een Vikingaanvoerder.

Wie is de grootste Vlaming ooit? Pater Damiaan, Ambiorix, Vesalius, Mercator? Keizer Karel misschien, maar kan je die een Vlaming noemen, ook al is hij geboren in Gent? Wie in de lijstjes nooit voorkomt, is Mathilde van Vlaanderen, echtgenote van Willem van Normandië en koningin van Engeland van 1066 tot 1083. Wie doet beter? Al zo lang is het oorverdovend stil rond Mathilde, terwijl zij zo'n grote rol speelde als historisch figuur. De auteurs herstellen dit onrecht. De bronnen zijn schaars, maar voldoende om de figuur van Mathilde van Vlaanderen uitgebreid te schetsen in de context van het graafschap van Vlaanderen en het Anglo-Normandische Rijk van bijna duizend jaar geleden.

De moord op de Hollandse graaf Floris v heeft veel aandacht gekregen in de geschiedschrijving en literatuur van de Lage Landen, vooral die van het graafschap Holland en de latere Republiek. Dat begon al spoedig na de moord in 1296 en is sindsdien eigenlijk nooit opgehouden. Iedere tijd creëerde zijn eigen visie op de gebeurtenissen en de achtergronden daarvan, zowel in woord als beeld, want ook afbeeldingen verschenen sinds de vroege zestiende eeuw veelvuldig. Was graaf Floris de schurk die de echtgenote van Gerard van Velzen verkrachtte en kan de moord worden gezien als zijn verdiende straf of ging Gerard van Velzen veel te ver door zich op gewelddadige wijze te verzetten tegen de van God gegeven landsheer? In dit boek wordt aandacht besteed aan de productie, overlevering en receptie van het historielied over de moord op Floris v, dat dateert van kort na de dramatische gebeurtenissen en dat daarna gedurende zo’n vijf eeuwen veelvuldig werd gezongen en besproken. Van dat lied bestaan uiteenlopende versies en bewerkingen – in handschrift en druk – die hier voor het eerst in samenhang worden bestudeerd en uitgegeven.

Toen Enea Silvio Piccolomini in 1458 in Rome werd verkozen tot paus Pius II, bleven demonen uit zijn verleden hem achtervolgen. In zijn jeugd had hij een liederlijk leven geleid, buitenechtelijke kinderen verwekt en zelfs gerebelleerd tegen de pauselijke almacht. Maar niets bezorgde hem zoveel verdriet en schaamte als de erotische novelle die hij destijds had geschreven: Een verhaal van twee geliefden. Piccolomini’s Latijnse liefdeshistorie, wellicht gebaseerd op ware feiten, was intussen immens populair en groeide na de dood van de auteur uit tot een iconische bestseller. Het verhaal over de overspelige liefde tussen Lucretia en Euryalus, die worden verscheurd door de strijd tussen hart en verstand, hun gloeiende passie en de pijnlijke gevolgen, is ook voor een hedendaags leespubliek intrigerende lectuur. Voor het eerst sinds lange tijd is de tekst opnieuw in het Nederlands vertaald en voorzien van een inleiding, noten en een uitgebreide nabespreking. Tom Ingelbrecht is classicus en vertaler. Hij vertaalde onder meer de Neolatijnse kuspoëzie van Janus Secundus en beheert zijn eigen vertaalwebsite tomingelbrecht.com.

In Verborgen levens, het beste boek van 2025 volgens Hendrik Spiering van het NRC, brengt Eleanor Barraclough het menselijke van de geschiedenis dichtbij. De drassige moerassen van Scandinavië zijn poorten naar andere werelden. Kleding, potten, gereedschappen, spellen, wapens, dieren, mensen; giften voor de goden. Ze verdwenen allemaal in het donker, op zuurstofloze natte plaatsen met verzadigde bodem, het organisch materiaal intact nog lang na degenen die de spullen in het water hadden gegooid. Aan de hand van alledaagse objecten uit de Vikingtijd (750-1100) vertelt Eleanor Barraclough een ander verhaal van de beruchte Vikingbeschaving. De woeste krijger die het Noordzeegebied veroverde, vandaag de dag het boegbeeld van de Vikingtijd, was namelijk in de minderheid. Het was de normale bevolking – vrouwen, kinderen, slaven, ambachtslieden – die de Noordse wereld bewoonde en vormde. Zij hadden lief, reisden, geloofden, speelden, zij leefden hun leven. Dit is hun verhaal. ‘Briljant geschreven… brengt het wonder van een gehele beschaving tot leven.’ – Tom Holland, auteur van ‘Pax’ 'Na het lezen van Verborgen levens weet je veel meer over hoe gewone Vikingen vroeger leefden. Barraclough gidst je met aanstekelijk enthousiasme langs de belangrijkste vondsten en schetst een overtuigend beeld van hoe gewone mensen leefden. En daarmee is het een van de belangrijkste populairwetenschappelijke boeken over de Vikingtijd die de afgelopen jaren verschenen.' – Nemo Kennislink 'Eleanor Barraclough werpt nieuw licht op oude as en laat zien hoe zelfs de zachtste gloed iets wezenlijks kan onthullen.' – Historicalwomenproject 'Zoals de citaten al onthullen schrijft de auteur met passie voor het onderwerp, met een voelbaar enthousiasme en dat maakt Verborgens levens een plezier om te lezen. Barraclough slaagt erin de lezer de Vikingtijd in te trekken; zij het op veilige afstand.' – Geschiedenis.nl 'Vikingen waren niet alleen woeste krijgers. Maar hoe zag de bevolking die de noordse wereld bewoonde en vormde er dan wel uit? Barraclough legt dit duidelijk uit aan de hand van alledaagse objecten.' – Kleio